(รื้อหิ้งหนังเก่า) Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975)

Home / bioscope / (รื้อหิ้งหนังเก่า) Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975)

ฌองตาล เอเคอร์มาน ทำหนังเรื่องนี้ตอนที่เธออายุ 25 ปี แล้วมันก็กลายเป็นหนังที่ได้รับการขนานนามว่า ‘หนังมาสเตอร์พีซเรื่องแรกของขบวนการเฟมินิสต์ในภาพยนตร์’

…มองเผินๆ แล้วตัวละคร ฌาน ดีลมอง (เดลฟีน เซรีก กับการแสดงสุดตราตรึงที่เธอต้องอยู่บนจอทุกฉาก) ก็เป็นแม่บ้านชนชั้นกลางทั่วไปที่ชีวิตราบเรียบ เธอมีลูกชายวัยรุ่นหนึ่งคน สามีของเธอตายไปนานแล้ว วันๆ เธอตื่นนอนขึ้นมาขัดรองเท้าให้ลูกชาย เตรียมอาหารเช้าให้เขา พอเขาไปโรงเรียนเธอก็หันมาจัดเตียงเก็บที่นอน ทำความสะอาดบ้าน ออกไปจ่ายตลาด กลับมาทำอาหารเย็น ช่วยดูแลเด็กทารกที่เป็นลูกของเพื่อนบ้าน และรอลูกชายกลับบ้านมา หากหนึ่งที่ฌานแตกต่างจากแม่บ้านคนอื่นๆ  คือเธอขายตัวให้ผู้ชายผลัดเปลี่ยนหน้ากันไปแต่ละวัน***

เอเคอร์มานใช้เวลา 200 นาที ในการถ่ายทอดกิจกรรม ‘สามัญ’ ในแต่ละวันของ ฌาน ดีลมอง แต่วิธีที่เอเคอร์มานเลือกถ่ายทำ Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975) ก็คือ ภาพเธอทำงานบ้าน ทำงานบ้าน และทำงานบ้าน เราจะได้เห็นภาพ การทำงานบ้านตามเวลาในชีวิตจริง (real time) “นั่นก็เพราะฉันได้ให้พื้นที่กับสิ่งที่แทบไม่เคยได้รับการถ่ายทอดในรูปแบบนี้ [ภาพยนตร์] อย่างเช่นงานบ้านในแต่ละวันของผู้หญิง มันอยู่ต่ำสุดในลำดับชั้นของภาพยนตร์ ฉากจูบหรือฉากขับรถไล่ล่ากันอยู่ในชั้นที่สูงกว่า แต่ฉันไม่คิดว่าเรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องบังเอิญหรอกนะ นั่นก็เพราะภาพงานบ้านเป็นของผู้หญิงน่ะสิ คนทั่วไปถึงให้ความสนใจมันน้อยนัก”

ฌองตาล เอเคอร์มาน

“…อย่างเช่นงานบ้านในแต่ละวันของผู้หญิง มันอยู่ต่ำสุดในลำดับชั้นของภาพยนตร์ ฉากจูบหรือฉากขับรถไล่ล่ากันอยู่ในชั้นที่สูงกว่า แต่ฉันไม่คิดว่าเรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องบังเอิญหรอกนะ นั่นก็เพราะภาพงานบ้านเป็นของผู้หญิงน่ะสิ คนทั่วไปถึงให้ความสนใจมันน้อยนัก” – ฌองตาล เอเคอร์มาน

เอเคอร์มานเล่าถึงวิธีคิดในการถ่ายทำว่า “หลายคนเชื่อว่า Jeanne Dielman เป็นหนังที่ถ่ายตามเวลาจริง (real time) แต่จริงๆ แล้วเวลาในหนังเรื่อง นี้นั้นถูกประกอบสร้างใหม่เพื่อที่จะให้ความรู้สึกตามเวลาจริง ฉันอยู่ในห้องกับเดลฟีนแล้วบอกเธอว่า ‘ตอนจะวางจานกับข้าว ขอให้คุณวางลงช้าๆ และเมื่อจะหยิบน้ำตาล ขอให้คุณยืดมือมาข้างหน้าอย่าง รวดเร็ว’ เมื่อฉันเอาแต่จัดการกับกิริยาท่าทาง เธอสงสัยว่าทำไมเธอต้องทำอย่างนั้นด้วย ฉันจึงตอบไปว่า ‘ทำตามฉันบอกก่อน แล้วคุณจะเห็นทีหลัง’ หลังจากนั้นฉันจึงให้เธอดูฟุตเตจแล้วบอกเธอว่า “เห็นไหมว่า ฉันไม่ได้ต้องการนำเสนองานบ้านต่างๆ ให้ดูสมจริงหรือเป็นธรรมชาติหรอกนะ แต่ฉันต้องการออกแบบให้ ผู้ชมรับรู้ถึงช่วงเวลาอันแสนยาวนานของการกระทำสิ่งเหล่านี้ต่างหาก”

Jeanne Dielman เป็นหนังเรื่องสำคัญของโลกภาพยนตร์และมักถูกหยิบยกมาพูดถึงเสมอในแง่ของการเป็นหนังเฟมินิสต์ ตลอดจนความเปรี้ยวเก๋ในการนำเสนอแนวคิดที่มีต่อสังคมผ่านเทคนิคการเล่าเรื่องอันแสนท้าทายของเอเคอร์มาน ยังเป็นแรงบันดาลใจให้ผกก.อีกหลายคน อาทิ แซลลี พ็อตเตอร์ทอดด์ เฮย์นส์, มิคาเอล ฮาเนเคอ และ กัส แวน แซนต์ โดยเฉพาะรายหลังที่เคยกล่าวว่า Jeanne Dielman เป็นแรงบันดาลใจสำคัญในผลงานรางวัลปาล์มทองปี 2003 ของเขาอย่าง Elephant (2003)

เอเคอร์มาน เป็นหัวหอกคนสำคัญของขบวนหนังทดลองมินิมอลิสม์ที่สำรวจชีวิตของ ‘ผู้หญิง’ ในฝั่งยุโรปมายาวนานเกือบ 5 ทศวรรษ โดยมีผลงานเรื่องสุดท้ายคือ No Home Movie (2015) ที่เล่าถึงกิจวัตรประจำวันของแม่-ผู้เพิ่งเสียชีวิตไปก่อนหน้าหนึ่งปี-กับชุดความทรงจำจากเหตุการณ์สังหารหมู่ชาวยิวในค่ายเอาชวิตซ์ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ที่ยังคงไหลวนอยู่ ภายในครอบครัวจากรุ่นสู่รุ่น ซึ่งสะท้อนถึงสภาวะอารมณ์อันหดหู่แปรปรวนของเธอออกมาได้อย่างแจ่มชัด โดยเฉพาะ การเลือกภาพฟุตเตจที่เธอเคยตั้งกล้องวิดีโอ บันทึกภาพแม่เอาไว้มาใช้อย่างหนักมือโดย ไม่แคร์เส้นเรื่องใดๆ (จนถูกผู้ชมส่วนหนึ่งในรอบสื่อที่เทศกาลโลการ์โนถึงกับโห่ไล่) ก่อนที่อาการซึมเศร้า ของเธอจะเข้าขั้นวิกฤตจนถึงกับต้องเข้าไปรับการบำบัดที่โรงพยาบาล ก่อนที่เอเคอร์มานจะเลือกจบชีวิตตัวเอง ในวันที่ 5 ตุลาคม ปี 2015

No Home Movie

“หลายคนไม่เข้าใจหนังของเธอ” นิโกลา มัซซานติ ผู้ดูแล Royal Belgian Film Archive ที่รู้จักกับอาเคอร์มานมานาน กล่าวทั้งยังมองเพื่อนคนนี้ของเขาอย่างเข้าอกเข้าใจ ด้วยว่าเมื่อคนที่เธอรักที่สุดในชีวิตอย่างแม่ของเธอได้จากไป เธอก็คงเลือกแล้วว่าหนังเกี่ยวกับแม่ควรเป็นหนังเรื่องสุดท้ายของเธอ “แต่นี่แหละคือ ฌองตาล เอเคอร์มาน เธอมีลมหายใจผ่านการทำหนัง เพราะเธอเป็นหนึ่งเดียวกับภาพยนตร์ไปแล้ว”

**ที่มาจากบทความ “ฌาน ดีลมอง, เธลม่า, มารี, คาโรล และแม่บ้านคนอื่นๆ” โดย รัชฏภูมิ บุญบัญชาโชค
ตีพิมพ์ครั้งแรกใน นิตยสาร BIOSCOPE ฉบับที่ 86 และ 87

ติดตามข่าวสารและเทรนด์หนังจากทั่วทุกมุมโลกได้ที่
facebook : BIOSCOPE Magazine