The Only Mom นางนาก พี่มาก..พระโขนง มาร-ดา แสงกระสือ

‘ผี’ เหมือนเดิม …แต่ไม่เหมือนเดิม

Home / bioscope / ‘ผี’ เหมือนเดิม …แต่ไม่เหมือนเดิม

โดย นคร โพธิ์ไพโรจน์ บรรณาธิการฝ่ายหนังไทย BIOSCOPE

 

‘แสงกระสือ’ เป็นหนังที่ได้รับการสนับสนุนจากคนทำหนังไทยมากในระดับปรากฏการณ์ ไม่ว่าจะเป็นการที่ทีมงานทุกแผนกต่างพร้อมใจกันใช้สื่อออนไลน์เพื่อบอกเล่าเบื้องหลังการทำงานเชิงลึกครบทุกมิติการทำหนัง ในแง่หนึ่งมันเกิดขึ้นเพื่ออุดช่องโหว่ที่แผนกประชาสัมพันธ์ไม่สามารถให้ข้อมูลครอบคลุมและทั่วถึงได้เทียบเท่า เมื่อเกิดเหตุการณ์เช่นนี้ขึ้นบนโลกโซเชียลฯ มันเลยยิ่งแสดงให้เห็นคุณค่าที่บรรจุอยู่ในหนังเรื่องนี้ จนผู้ชมและสื่อมวลชน ไปกระทั่งคนทำหนังคนอื่นๆ ต่างพร้อมใจกันร่วมสนับสนุนจนความงดงามของมันเดินทางไปถึงผู้ชมในที่สุด นั่นเพราะมันเห็นรำไรอยู่ว่าหนังมีคุณสมบัติมากพอที่จะประสบความสำเร็จได้ไม่ยาก อีกทั้งงานสร้างของมันก็พอจะสร้างความน่าเชื่อถือต่อหนังไทยได้ประหนึ่งเป็นผลงานร่วมกันของคนทำหนังไทยทั้งวงการ

นางนาก

เมื่อหนังไทยเดินทางมาถึงหนทางที่ตีบตัน มันได้เวลาที่จะย้อนกลับไปศึกษาแนวทางความสำเร็จในอดีต เผื่อจะพอชี้นำให้เห็นทางออกได้บ้าง และ ‘นางนาก’ (2542) ก็คือหนังที่ได้รับการอ้างอิงอยู่เสมอ ซึ่งสมมติฐานแห่งความสำเร็จครั้งนั้นคือมันมาพร้อมความแปลกใหม่ที่หนังไทยไม่สามารถมอบให้ได้ ประมวลจากบทสัมภาษณ์ นนทรีย์ นิมิบุตร, เอก เอี่ยมชื่น และ วิศิษฏ์ ศาสนเที่ยง สามขุมพลหลักของ ‘นางนาก’ ใน BIOSCOPE ฉบับที่ 190 พอจะอนุมานได้ว่ามันสามารถล้างภาพลักษณ์ของตำนาน ‘แม่นาคพระโขนง’ โดยสิ้นเชิง อันเกิดจากการอ้างอิงผลการวิจัยของทีมงานเพื่อเชื่อมโยงบรรยากาศแห่งยุคสมัยในรัชกาลที่ 4 ซึ่งสามารถสร้างความน่าเชื่อถือให้กับตำนานเล่าขานที่มีความแฟนตาซีจนกลายเป็นบรรทัดฐานใหม่แห่งการตีความตำนานแม่นาค รวมไปถึงขีดเส้นบรรทัดใหม่ให้การนำเสนอเรื่องราวเชิงประวัติศาสตร์

แต่เหนือสิ่งอื่นใด ภายใต้ท่วงท่าที่ไม่เป็นไปตามความคุ้นชินของมหาชน ไม่ว่าจะเป็นการออกแบบงานสร้างและการเล่าเรื่องที่ให้น้ำหนักกับการรีเสิร์ชเป็นสำคัญ จนเข้าใกล้กับแนวทางของสารคดีเต็มที ปัจจัยความสำเร็จคือการที่มันมีพื้นฐานของเรื่อง ‘ผี’ ที่คนไทยคุ้นเคยเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว ผู้ชมจึงสามารถเชื่อมโยงการตีความรูปแบบใหม่นั้นกับประสบการณ์ความกลัวของตัวเองได้อย่างรวดเร็ว มันจึงเปรียบเสมือนการได้ดูหนังผีเรื่องเดิมแต่แต่งองค์เสียใหม่ ท้าทายประสบการณ์การดูหนังในช่วงเวลานั้น จนสร้างสถิติเป็นหนังไทยเรื่องแรกที่ทำเงินกิน 100 ล้านบาทในที่สุด

มาร-ดา The Only Mom (ขอบคุณภาพจาก Documentary Club)

สูตรการตีความแบบ ‘นางนาก’ ได้รับการต่อยอดจนเกิดการผลิตซ้ำเรื่อยมาจากคนทำหนังไทย กระทั่งประสบความสำเร็จอีกครั้งกับ ‘พี่มาก..พระโขนง’ (2556) ที่เป็นการตีความ ‘นางนาก’ ใหม่อีกที อย่างไรก็ดี มันอาจไม่สำแดงความสำเร็จของการตีความที่สมดุลกันระหว่าง ‘ความคุ้นเคย’ และ ‘ความแปลกใหม่’ ได้รุนแรงเทียบเท่ากับ ‘มาร-ดา’ หรือ The Only Mom หนังเมียนมาจากผู้สร้างชาวไทย ชาติชาย เกษนัส

ชาติชายยอมรับว่าตอนเขาทำหนัง ‘มาร-ดา’ นั้น ได้ยึดต้นแบบมาจาก ‘นางนาก’ ด้วยการนำเสนอเนื้อหาที่ผ่านการค้นคว้ามาทั้งในมิติสังคม ประวัติศาสตร์ และการเมือง โดยนำเสนอบนฐานของตำนานความลี้ลับที่คนเมียนมาคุ้นเคยกันดีจนเสมือนหนึ่งตำนานที่เติบโตมากับชาวเมียนมาทุกคน นั่นคือเรื่อง ‘นัต’ หรือผีตายโหงที่ชาวบ้านให้ความเคารพนับถือ แต่หากมีการท้าทายอำนาจเกิดขึ้นก็จะได้รับการสั่งสอนอย่างรุนแรง ซึ่งเมื่อเรื่องเล่านี้ได้รับการนำเสนอโดยผ่านงานรีเสิร์ช มันจึงเพิ่มความขลังให้กับเรื่องเล่าจนเปรียบเสมือนสารที่ท้าทายผู้ชม และส่งผลให้มันทำรายได้เกิน 1 พันล้านจั๊ดเร็วที่สุดในประวัติศาสตร์

แสงกระสือ

‘แสงกระสือ’ เองก็เช่นกัน เรื่องราวมันดำเนินไปโดยไม่จำเป็นต้องเท้าความเพื่ออธิบายตรรกะของกระสือให้ยืดเยื้อแต่อย่างใด อีกทั้งกำหนดให้ตัวละครนำมีชื่อว่า สาย ยังสามารถต่อติดความทรงจำของผู้คนอีกมากมายที่รู้จักตัวละคร ‘กระสือยายสาย’ อันลือลั่นเมื่อครั้งเป็นละครโทรทัศน์ เป็นการสร้างโลกอันคุ้นเคยที่คนไทยมีต่อกระสือแบบอัตโนมัติเพื่อนำไปสู่การลบล้างภาพลักษณ์ที่คุ้นเคยต่อกระสือเพื่อเรียนรู้กับโลกใบใหม่อันผ่านการตีความเป็นหนังวัยรุ่น โรแมนติก แอ็กชั่น แฟนตาซี ครบรสหนังไทยมหาชน และยิ่งเมื่อมองว่า ‘หนังไทยที่ดี’ ในการรับรู้ของคนส่วนใหญ่ เกิดขึ้นเฉพาะกับค่ายใดค่ายหนึ่งเท่านั้น การปรากฏขึ้นของหนังไทยที่มีความทะเยอทะยานสูงนอกเหนือสังกัดที่ผู้คนยึดติด อีกทั้งมีศักยภาพมากพอที่จะพูดคุยกับมวลชน ขณะที่ก็มีมิติเชิงลึกเพื่อไปสู่การวิเคราะห์อย่างคึกคัก

จึงไม่แปลกหากคนในวงการหนังไทยจะ ‘ฝากความหวัง’ ไว้กับหนังเรื่องนี้หลังถูกถาโถมด้วยวิกฤตศรัทธา ไม่ว่าจะคุณภาพ รายได้ และการเข้าถึงผู้ชม ที่ถูกจำกัดมาเนิ่นนาน แม้ว่าสุดท้ายแล้วผลลัพธ์ด้านรายได้ของมันจะไม่สร้างปรากฏการณ์อย่างที่คาดหวังไว้ก็ตาม